Variação formal na toponímia da documentação românica mais antiga do mosteiro de Sahagún

Autores

Resumo

Este trabalho propõe uma reflexão sobre o modo como a toponímia recolhida nos textos medievais é representada graficamente. Atualmente, é claro que é necessário manter uma atitude de prudente desconfiança em relação à fidelidade das representações escritas relativamente ao plano oral. Este artigo analisa as relações entre oralidade e escrita que se verificam em 329 formas toponímicas obtidas de 28 textos da primeira metade do século XIII pertencentes ao Corpus documental del monasterio de Sahagún (CODOMOSA); este corpus é constituído exclusivamente por documentos notariais originais elaborados em Sahagún e na sua área envolvente, que estão a ser transcritos segundo os critérios CHARTA no âmbito de um projeto nacional de investigação. Os topónimos recolhidos apresentam uma variação formal mais ou menos intensa, dependendo do maior ou menor número de ocorrências e também da sua composição gráfica, embora o padrão mais frequente seja o de um nome de lugar que apresenta duas ou três variantes e é citado, em média, três vezes; o topónimo Sahagún é, sem dúvida, especial, por deter o recorde tanto de ocorrências (43) como de variantes (22). A variação formal registada obedece a diferentes parâmetros, concretamente: a maior ou menor influência do latim, umas vezes etimológica e outras resultante da reconstrução analógica; o recurso ou não à abreviatura e o emprego de diferentes procedimentos abreviativos; o uso de maiúsculas ou minúsculas iniciais; a escrita dos compostos como várias palavras gráficas ou como uma só; a duplicação ou não de certas consoantes em posição inicial e intervocálica; e a alternância das grafias i/j/y, u/v/b, c/ç/z e g/j/x. Dedica-se uma secção a cada modalidade de variação e examina-se, em cada caso, se as variantes podem corresponder exclusivamente ao nível gráfico ou se transcenderiam para o plano oral: algumas delas obedecem claramente a motivos gráficos ou paleográficos (castiela/castiella, medina/medjna), outras correspondem, com grande probabilidade, a diferenças fónicas (uilla orege / uilla orex), enquanto, num terceiro grupo de casos, é difícil afirmar categoricamente se a discrepância gráfica afeta ou não também a pronúncia (Galiçia/Galliçia). Alguns destes fenómenos de variação apresentam, por outro lado, um elevado interesse dialetológico, pois testemunham a convivência de soluções gráficas (e talvez também fónicas) de tipo asturo-leonês e castelhano numa área fronteiriça entre ambos os domínios: é o caso, por exemplo, das notações g<ra>yar/graiar para os grupos -/lj, k’l, t’l/-.

Também ocorreu nesta zona, em certa medida, a palatalização das terminações -as > -es, como atestam as formas medievais roges (Rojas), Vastes (Abastas) e as modernas do tipo Miñanes. Por fim, merecem destaque os topónimos xaniello e saldanha: o primeiro reflete a adoção de uma grafia muito típica da cidade de Leão para os resultados de /pl-, kl-, fl-/, sem que isso implique que em Sahagún se tenha difundido também a sua leitura [ʃ]; o segundo revela a influência da tradição gráfica occitana que penetrou na comarca facundina pela mão da numerosa população de origem franca.

Palavras-chave

toponímia, variação, grafemática, documentos notariais, dialectologia histórica

Referências

ALBAIGÈS, Josep Maria (1998): Enciclopedia de los topónimos españoles. Barcelona: Planeta.

ÁLVAREZ BORGE, Ignacio (2017): «Poder local y poder central. Servicio al rey y desarrollo patrimonial en Castilla en el siglo XIII. El merino Fernán González de Rojas y sus descendientes», Edad Media, 18, pp. 146-76.

ANDRÉS DÍAZ, Ramón de (2013): Gramática comparada de las lenguas ibéricas. Gijón: Trea.

BLAKE, Robert J. (1988): «Aproximaciones nuevas al fenómeno de [f]>[h]>[Ø]», en Actas del I Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española, vol. 1, Madrid: Arco/Libros, pp. 71 82.

CAPPELLI, Adriano (1973): Dizionario di abbreviature latine ed italiane. 6.a ed. Milano: Ulrico Hoepli.

CARRERA DE LA RED, María Fátima (1986): «Notas de toponomástica leonesa: estudio del Coto de Sahagún», Archivos Leoneses, 79-80, pp. 347-64.

CARRERA DE LA RED, María Fátima (1992): «Macrotoponimia castellana en fuentes documentales. Reflejo de la evolución histórica de nuestra lengua», en Actas del II Congreso Internacional de Historia de la Lengua española, vol. 2, Pabellón de España, pp. 919-36.

CARRERA DE LA RED, María Fátima (2010): El valle del Cea a través de la toponimia documental. Madrid: Liceus.

CODEA+2022= GRUPO DE INVESTIGACIÓN TEXTOS PARA LA HISTORIA DEL ESPAÑOL [GITHE]: Corpus de documentos españoles anteriores a 1900, http://www.corpuscodea.es/ [Consulta: 31/01/2026].

CORHEN= María Jesús TORRENS ÁLVAREZ (dir. y ed.): Corpus Histórico del Español Norteño Madrid, 2016-, https://corhen.es/inicio [Consulta: 31/01/2026].

COROMINAS, Joan (1981): Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico. Madrid: Gredos.

CORRALES DURÁN, Rubén D. y Vicente J. MARCET RODRÍGUEZ (2026): «El Corpus de Documentación Medieval del Monasterio de Sahagún (CODOMOSA): una fuente de estudio para el asturleonés», Scriptum digital, 15, pp. 75-96.

DELLA (2017)= Xosé Lluis GARCÍA ARIAS, Diccionariu etimolóxicu de la llingua asturiana. Uviéu: Universidá d’Uviéu-Academia de la Llingua Asturiana.

FERNÁNDEZ FLÓREZ, José Antonio (1993): Colección diplomática del monasterio de Sahagún (857 1300). V (1200-1300). León: Centro de Estudios e Investigación «San Isidoro».

FERNÁNDEZ LÓPEZ, M. a del Carmen (1996): «Una distinción fonética inadvertida en el sistema gráfico medieval: las formas de j larga», en Actas del III Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española (Salamanca, 22-27 de noviembre de 1993), vol. 1, Madrid: Arco Libros, pp. 113-123.

FERNÁNDEZ LÓPEZ, M. a del Carmen (1999): «Las formas de la I larga (J): Nomenclatura y datación», Signo. Revista de Historia de la Cultura Escrita, 6, pp. 253-68.

FLORIANO CUMBREÑO, Antonio C. (1946): Curso general de paleografía y paleografía y diplomática españolas, vol. I. Oviedo: Universidad de Oviedo.

GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis (1981): «Documentación toponímica medieval: Algunas observaciones». Asturiensia Medievalia, 4, pp. 275-95.

GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis (1995): «Nomes de presona nos topónimos asturianos», Lletres Asturianes, 54, pp. 7-26.

GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis (2000): Pueblos asturianos. El porqué de sus nombres, 2.a ed. Gijón: Alborá Llibros.

GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis (2003): Gramática histórica de la lengua asturiana, 2.a ed., Uviéu: Academia de la Llingua Asturiana.

GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis (2005): Toponimia asturiana. El porqué de los nombres de nuestros pueblos. Oviedo: Editorial Prensa Asturiana.

GARCÍA MARTÍNEZ, Javier (1992): El significado de los pueblos de León, León: s. n.

GARCÍA VILLADA, Zacarías (1923): Paleografía española. Madrid: Centro de Estudios Históricos.

GONZÁLEZ GARRIDO, Justo (1993): La Tierra de Campos. Región natural, 2.a ed., Valladolid: Diputación de Palencia-Ámbito Ediciones.

GORDALIZA APARICIO, F. Roberto y José M.ª CANAL SÁNCHEZ-PAGÍN (1993): Toponimia palentina (Nuestros pueblos: sus nombres y sus orígenes), Palencia: Caja España.

HERRERO DE LA FUENTE, Marta (1988): Colección diplomática del monasterio de Sahagún (857-1230). II (1000-1073). León: Centro de Estudios e Investigación «San Isidoro»-Caja España de Inversiones-Caja de Ahorros y Monte de Piedad-Archivo Histórico Diocesano.

IGN (en línea): INSTITUTO GEOGRÁFICO NACIONAL, Visualizador de mapas e imágenes IBERPIX, https://www.ign.es/iberpix/visor [Consulta: 31/01/2026].

KREMER, Dieter (2010): «Toponimia de España - Toponomástica en España», en Toponimia de España. Estado actual y perspectivas de la investigación, Berlín: De Gruyter, pp. 5-29.

MADOZ, Pascual (1845): Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de ultramar. Madrid: s. n.

MARCET RODRÍGUEZ, Vicente José (2005): «Cruce de tradiciones gráficas en el leonés medieval». Res Diachronicae Virtual, 4, pp. 73-85.

MARCET RODRÍGUEZ, Vicente José (2006): El sistema consonántico del leonés. Peculiaridades fonéticas y usos gráficos en la documentación notarial del siglo XIII. Tesis Doctoral, Salamanca, Universidad de Salamanca.

MARCET RODRÍGUEZ, Vicente José (2011): «Las sibilantes en la documentación notarial leonesa en el paso del latín al romance: ¿alternancia gráfica o confusión fonética?», Lletres Asturianes, 104, pp. 45-84.

MARTÍNEZ LEMA, Paulo (2011): «Estrategias de latinización de toponimia romance en un cartulario medieval gallego: El Tumbo de Toxos Outos». Estudis Romànics, 33, pp. 265-277.

MENÉNDEZ PIDAL, Ramón (1976): «Cantar de Mio Cid». Texto, gramática y vocabulario, Vol. I. 5.a ed. Madrid: Espasa Calpe.

MILLARES CARLO, Agustín (1983): Tratado de paleografía española, vol. I, 3.a ed., Madrid: Espasa Calpe.

MORALA RODRÍGUEZ, José Ramón (1994): «Objetivos y métodos en el estudio de la toponimia», en Toponimia de Castilla y León. Actas de la reunión científica sobre toponimia de Castilla y León. Burgos, noviembre de 1992, Burgos: s. n., pp. 57-80.

MORALA RODRÍGUEZ, José Ramón (1998a): «Los cambios en toponimia: evolución y arcaísmo según un apeo leonés del s. XIII», en Toponimia. Más allá de las fronteras lingüísticas. Studia toponymica in memoriam Joan Coromines et Alfonso Irigoyen oblata. Lleida: Universitat de Lleida, pp. 101-122.

MORALA RODRÍGUEZ, José Ramón (1998b): «Norma gráfica y variedades orales en el leonés medieval», en Estudios de grafemática en el dominio hispano, Salamanca: Universidad de Salamanca-Instituto Caro y Cuervo, pp. 169-187.

MORALA RODRÍGUEZ, José R. (2021): «La lengua leonesa en la documentación medieval», en La lengua leonesa: literatura y textos. León: Cátedra de Estudios Leoneses-Universidad de León, pp. 9 97.

MORENO FERNÁNDEZ, Francisco (1987): «B y V en interior de palabra (posición no intervocálica) durante los siglos XIII, XIV y XV», Revista de Filología Española, 67, pp. 35-48.

OLD (1968): Oxford Latin Dictionary. Oxford: Oxford University Press.

PÉREZ GIL, Javier y Juan José SÁNCHEZ BADIOLA (2012): «El paisaje cultural del monasterio de Sahagún», en Alfonso VI y su legado. Actas del Congreso Internacional (Sahagún, 29 de octubre al 1 de noviembre de 2009). León: Diputación Provincial de León-Instituto Leonés de Cultura, pp. 347-82.

PTR-ARQ-CAN (en línea): Difusión del patrimonio arquitectónico. Inventario de arquitectura defensiva de Cantabria. Ficha «Torre de Valderodías», https://patrimonio.coacan.es/wp-content/uploads/2015/03/013.002-1.pdf [Consulta: 31/01/2026].

SÁNCHEZ BADIOLA, Juan José (2004): «De toponimia leonesa», Argutorio, 13, pp. 45-51.

SÁNCHEZ-PRIETO BORJA, Pedro (1996): «Sobre la configuración de la llamada “ortografía alfonsí”», en Actas del III Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española (Salamanca, 22-27 de noviembre de 1993), Vol. 1. Madrid: Arco Libros, pp. 913-922.

SÁNCHEZ-PRIETO BORJA, Pedro (1998): Cómo editar los textos medievales. Criterios para su presentación gráfica. Madrid: Arco Libros.

STAAFF, Erik (1907 [1992]): Étude sur l'ancien dialecte léonais d'après des chartes du XIIIe siècle. Uppsala-Leipzig: Almqvist & Wiksell-Rudolf Haupt [ed. facsímil, Uviéu: Academia de la Llingua Asturiana].

TOPCENPIAT (en línea)= Toponimia de las zonas central, sur e insular atlántica PID2020-114216RB-C66, proyecto de investigación financiado por el Ministerio de Ciencia, Innovación y Universidades, integrado en el Toponomasticon Hispaniae. Entradas «Jaén», «Ledigos» y «Rojas», redactadas por EMILIO NIETO BALLESTER, https://toponhisp.org/es/toponimia-de-las-zonas-central-sur-e-insular-atlantico/consulta-diccionario/13, [Consulta: 31/01/2026].

TORRENS ÁLVAREZ, María Jesús (1995): «La paleografía como instrumento de datación. La escritura denominada “littera textualis ”», Cahiers de Linguistique Hispanique Médiévale, 20, pp. 345-380.

TORRENS ÁLVAREZ, María Jesús (2023): «La importancia de llamarse Juan en la Edad Media», en «Scripta manent». Historia del español, documentación archivística y humanidades digitales. Diacronía del español y documentación histórica. Lausanne-Berlin-Bruxelles-Chennai-New York-Oxford: Peter Lang, pp. 235-255.

TORRENS ÁLVAREZ, María Jesús y Hiroto UEDA (2016): «El nacimiento de la grafía jota como grafía consonántica. Análisis de documentos burgaleses de los siglos X-XIII», en Lingüística de corpus y lingüística histórica iberorrománica. Berlín: De Gruyter, pp. 299-321.

TORRES CABRERA, Genoveva (2002): «Sobre toponomástica», Philologica Canariensia, 8-9, pp. 191 206.

TRAPERO, Maximiano (1997): «Para una teoría lingüística de la toponimia», en Contribuciones al estudio de la Lingüística Hispánica. Homenaje a Profesor Ramón Trujillo. La Laguna: Montesinos-Cabildo Insular de Tenerife, pp. 241-253.

VIEJO FERNÁNDEZ, Julio (1998): La onomástica asturiana bajomedieval. Nombres de persona y procedimientos denominativos en Asturias de los siglos XIII al XV. Tübingen: Niemeyer.

VIGNAU, Vicente (1874): Índice de los documentos del monasterio de Sahagún, de la Órden de San Benito, y Glosario y diccionario geográfico de voces sacadas de los mismos. Madrid: Aribau y C.a.

Publicado

2026-09-29

Como Citar

Prieto Entrialgo, C. E. (2026). Variação formal na toponímia da documentação românica mais antiga do mosteiro de Sahagún. Scriptum Digital, 15, 23–48. https://doi.org/10.5565/rev/scriptum.156

Downloads

Não há dados estatísticos.

Dados de financiamento